19 listopada 2018 r.;    Imieniny obchodzą: Elżbieta, Seweryn, Paweł

DEMART

GEOGRAFIA FIZYCZNA ŚWIATA
"Źródła i struktura wiedzy o Ziemi"

Geografia jako nauka

1. Termin „geografia”

Geografia – dział nauki badający zróżnicowanie powłoki ziemskiej pod względem przyrodniczym i społeczno–gospodarczym oraz przestrzenne związki między powłoką ziemską a działalnością człowieka. Nazwa ta pochodzi od słów geos – "ziemia" i grapho – "piszę", a jej twórcą jest Eratostenes z Cyreny.


2. Kształtowanie się geografii

Od samego początku istnienia człowieka, interesował się on nowymi terenami i miał chęć znajdywania nowych terenów. Przyczyn było wiele, ale najważniejsze to: poszukiwanie nowych terenów, lepszych pod względem naturalnym, poszukiwanie żyźniejszych gleb, miejsc, gdzie można pasać bydło czy też poszukiwanie jakże ważnych minerałów naturalnych. Z czasem powstał handel, co spowodowało, że wiele osób krążyło po świecie sprzedając swoje towary, bądź szukając nowych, korzystnych rozwiązań. Byli też podróżnicy, czujący chęć bliższego poznania świata i natury. Każda ich wędrówka przynosiła nowe odkrycia, doświadczenie i nową wiedzę, z której korzystali później uczeni.
Gdy ludzie opanowali już umiejętność przemieszczania się na dalekie odległości – za pomocą wozów czy też łodzi – istotne stało się poznawanie nowych kultur, sprawdzanie jak żyją ludzie w innych krainach, jak one wyglądają, co się je, a z czego buduje domy. Ta wiedza znacznie zwiększała zasób informacji o Ziemi, co spowodowało, że geografia jako nauka rozwinęła się samoistnie.
By zachować te wiedzę i przekazać ją kolejnym pokoleniom człowiek pisał kroniki, malował inne krainy czy też robił mapy. Za jedno z najstarszych znalezisk geograficznych uważa się gliniana tabliczka z mapą miasta Ga-Sur leżącego w starożytnej Mezopotamii. (na zdjęciu) Archeolodzy szacują, że pochodzi ona z trzeciego tysiąclecia przed naszą erą, a dokładnie z ok. 2500 r. p.n.e.
 
mapa Ga Sur

 

Jako pierwsi geografią jako nauką czy też dziedziną filozofii zajmowali się greccy uczeni. Najwybitniejsi z nich to: Tales z Miletu, Herodot, Eratostenes, Arystoteles, Strabon czy Ptolemeusz, a pamięć o ich dziełach przetrwała do czasów dzisiejszych.


3. Geografia w starożytności

Choć najwięcej zasług przypisuje się starożytnych Grekom, to nie można zapominać o cywilizacjach starożytnego Wschodu. Już w IV w. przed naszą erą hinduskie wyobrażenia świata w swoich poematach przedstawili Ramajan i Makhabrata. Z kolei Chińczycy mieli spory wpływ na rozwinięcie kartografii – w swoich podróżach wykorzystywali kompas, znali zasadę niwelacji, rysowali liczne mapy (pierwsza pochodzi z VI w. pne). Ich wiedza nie wywarła jednak większego wpływu na późniejsze odkrycia ze względu na słabą łączność z europejskimi cywilizacjami.
W VIII wieku przed naszą erą legendarny Homer w Iliadzie i Odysei przedstawił swoje własne, mitologiczne wyobrażenie świata. Dopiero w VI w p.n.e. z powodu wielkiej kolonizacji odrzucono wzorce mitologiczne i zaczęto opierać się na wzorcach filozoficznych i przyrodniczych. Ogromny wpływ miała na to jońska szkoła filozofii przyrody.
Jednym z większych osiągnięć greckiej kultury było podanie dowód na kulistość ziemi przez Arystotelesa w IV wieku p.n.e. – były to m.in. cień naszej planety na tarczy Księżyca, znikanie i pojawianie się gwiazd. Do tego uważał on, że światem rządzą cztery żywioły (ziemia, woda, powietrze i ogień), a Ziemię uważał za samo centrum wszechświata.
W III wieku p.n.e. pierwszych pomiarów Ziemi dokonał Eratostenes z Cyreny. Według niego nasza planeta miała obwód 39,800 km, a więc jego obliczenia niewiele różniły się od przyjętych dzisiaj norm. To właśnie jego przypisuje się wprowadzenie terminu „geografia”. Miał także spore osiągnięcia w tworzeniu map, które opisywały świat, w którym on żył.
W tym samym czasie niezwykle ciekawe poglądy zaprezentował wybitny astronom i matematyk, Arystrach z Samos – to on jako pierwszy podał heliocentryczną teorię budowy świata. Według niego Ziemia obracała się wokół Słońca, które miało być w samym centrum wszechświata. Wyjaśnił też, że występowanie dnia i nocy jest spowodowane obracaniem się Ziemi wokół własnej osi.
Spory wpływ na rozwój geografii jako nauki miał także Hipparch. Ten sławny astronom w drugim wieku p.n.e. wprowadził podział koła na 360 stopni, a także stworzył podwaliny kartografii – w swoich dziełach wprowadził długość i szerokość geograficzną, a także opracował odwzorowanie azymutalne i stożkowe.
Odkrycia wyżej wymienionych postaci sprawiły, iż Grecy zainteresowali się otaczającym ich światem. Nie wystarczały im już tylko księgi czy też opowieści, bowiem większość z nich chciało na własną rękę poznać świat. Właśnie dlatego rozwiązano takie problemy jak: charakterystyka przestrzennego zróżnicowania, klasyfikacja zjawisk przyrodniczych, a także przeprowadzono strefowy podział Ziemi i zwrócono uwagę na wpływ klimatu na życie społeczne. Skutki przemyśleń na te wszystkie problemy zebrano w słynnym już Muzeum Aleksandryjskim, które powstało ok. 280 roku przed naszą erą. (na zdjęciu).
 
Muzeum Aleksandryjskie

 

Wiele osiągnięć na swoim koncie mają również Rzymianie. To oni stworzyli obowiązujący do dziś zasób wiedzy o procesach rzeźbotwórczych i stref klimatycznych. Liczne wojny spowodowały, że Rzymianie interesowali się głównie wiedzą praktyczną – zbierali informacje o ludach podbitych, o tym jak się zachowują i jaki panuje klimat w ich krainach. Nie można zapominać o Klaudiuszu Ptolemeuszu. Ten Grek z pochodzenia reprezentował różne kierunki geografii, m.in. regionalną opisową i matematyczną. Stworzył też i ugruntował pogląd o geocentrycznej budowie świata.


4. Geografia w średniowieczu

 
Przykładowy portolan 
W okresie wczesnego średniowiecza do zbioru geografii jako nauki nie doszło nic nowego – było to spowodowane tym, iż ówczesna nauka była niezwykle przywiązana do religii i wszystko co nie było zgodne z Biblią, od razu odrzucano. W tym okresie nastąpił jedynie rozwój map typu „O-T”: lądy otacza wszechocean utożsamiany z literą „O”, zaś litera „T” dzieliła Ziemię na trzy znane wówczas kontynenty: Azję – na górze, Europę i Afrykę. W centrum ówczesnego świata przedstawiano Jerozolimę.
Najdoskonalszym osiągnięciem średniowiecznych odkrywców było stworzenie portolanów – map morskich. Miały one kilka cech szczególnych, m.in. występowanie tzw. róż kompasowych, linii rumbowych, oznaczeń miejsc niebezpiecznych i flag z herbami. Opisy miejscowości wykonywane były prostopadle do linii wybrzeży.
Odrodzenie nauk geograficznych w średniowieczu nastąpiło na skutek wielkich odkryć geograficznych. W latach 1492-1493 Krzysztof Kolumb będący na w służbie króla Hiszpanii zorganizował pierwszą morską wyprawę mającą na celu znalezienie nowej drogi morskiej do Indii, choć faktycznie odkrył Amerykę. Kilka lat później Vasco Da Gama znalazł drogę morską z Hiszpanii do Indii wokół Afryki. Na początku XVI wieku Ferdynand Magellan jako pierwszy człowiek opłynął cały świat, a Amerigo Vespucci odkrył ujście Amazonki i zbadał Brazylię.


5. Geografia w renesansie

W tym okresie żyli i tworzyli przede wszystkim drukarze niderlandzcy: Merkator i Ortelius. Zasłynęli oni w geografii atlasowej, bowiem jako pierwsi stworzyli atlasy zgodne z dzisiejszą definicją.
Jako pierwszy na pomysł opracowania nowych map dla wszystkich części świata i krajów wpadł Merkator. Chciał by wszystkie jego dzieła zostały sprowadzone do jednego formatu i wydane razem jako książka. Jego najważniejsza mapa to mapa świata pt. „Nova At aucta orbis Terre descriptio ad usum navigantium emundate accommodata”, która została wydana w 1569 roku po raz pierwszy. W 1585 roku wydał atlas obejmujący Francję, Niemcy i Niderlandy, zaś w 1589 przedstawił Włochy, Bałkany i Grecję. Po jego śmierci owe dzieło dokończył jego syn, który w 1594 roku wydał aż 34 mapy.
 
Nauki geograficzne

 

Z kolei Abraham Ortelius sporządził on zbiór map Europy, pierwszy w historii atlas. Opublikował go w 1570 roku w Antwerpii pod nazwą „Theatrum orbis terrarum” („Sceny kuli ziemskiej”). Co ciekawe tworząc owe dzieła Ortelius kontaktował się z geografiami z najdalszych zakątków ziemi, by uzyskać prawdziwe i potwierdzone informacje. To sprawiło, iż w swoich mapach wymazał wiele błędów powtarzanym w przeszłości przez wieki. Przykładał on bardzo dużą uwagę do estetyki map, wykorzystywał wiele kolorów. Jest twórcą dzieła „Afzetter van kaerten” („Kolorystyka map”) , gdzie wg niego wody oznaczane powinny być na niebiesko, lasy – zielono, osiedla – czerwono, drogi – żółto, góry – brązowo.


6. Podział geografii

Kolejny, wielki rozwój nauk geograficznych miał miejsce w połowie XIX wieku, głównie za sprawą prac Aleksandra Humboldta i Karola Rittera. To oni doprowadzili do podziału geografii na fizyczną i społeczno-ekonomiczną, czego następstwem było wyspecjalizowanie się dyscyplin geograficznych.
Alexander Heinrich Friedrich von Humboldt był przyrodnikiem i podróżnikiem, osobą niezwykle wykształconą. Najbardziej interesowała go droga badań doświadczalnych, dlatego odnosił sukcesy na wielu polach. W swojej książce pt. „Kosmos” opisał wiedzę o przyrodniczym zróżnicowaniu powłoki ziemskiej. To dało początek geografii fizycznej.
Odmiennym typem geografia był Karl Ritter, który swoje działania opierał na studiowaniu i analizie różnych źródeł, bez badań własnych. Interesowały go przede wszystkim związki pomiędzy środowiskiem geograficznym a społeczeństwem. Właśnie jego uznaje się za ojca geografii społeczno-ekonomicznej.
a) Geografia fizyczna
    Geografia fizyczna - jeden z podstawowych działów geografii (obok geografii społeczno-ekonomicznej, i geografii regionalnej), bada środowisko przyrodnicze jako całość (geografia fizyczna ogólna) oraz jego poszczególne komponenty (składniki). Oto jej podział:
    • geomorfologia - bada formy powierzchni Ziemi i procesy ją kształtujące.
    • Geologia – bada dzieje i budowę skorupy ziemskiej
    • Hydrografia – rejestracja i opis stosunków wodnych hydrosfery
    • hydrologia - bada wody w każdej postaci
    • klimatologia, meteorologia i synoptyka - badania klimatu i prognozowanie pogody
    • pedologia (geografia gleb) - gleby (patrz też: gleboznawstwo),
    • biogeografia - świat roślinny i zwierzęcy
    • geografia fizyczna kompleksowa - jednostki środowiska przyrodniczego i powiązania między nimi.
b) Geografia społeczno-ekonomiczna
    Geografia społeczno-ekonomiczna - jeden z dwóch głównych działów geografii (obok geografii fizycznej), nauka zajmująca się przestrzennymi strukturami życia społecznego i gospodarczego oraz poszczególnych działów gospodarki.
      • geografia ludności (demogeografia) – opis ludności zamieszkującej dany obszar
      • geografia osadnictwa – badanie procesów powstawania i przekształcania się osiedli
      • geografia rolnictwa – badania produkcji roślinnej i zwierzęcej
      • geografia przemysłu – analiza procesów związanych z przemysłem
      • geografia usług – analiza zróżnicowania usług
      • geografia komunikacji, w tym: geografia transportu i geografia łączności – procesy zachodzące w sieciach
      • geografia kultury – tworzy obraz ludności zróżnicowanej pod względem kultury
      • geografia polityczna – opis zróżnicowania ludności pod względem partii politycznych
c) Geografia regionalna
Geografia regionalna – to jeden z trzech podstawowych składników geografii (obok fizycznej i społeczno-ekonomicznej). Zajmuje się przede wszystkim opisywaniem cech środowiska geograficznego (całokształt ożywionych i nieożywionych składników przyrody) na danych obszarach Ziemi. Jej podstawowe zadanie to synteza treści geograficznej, które są zazwyczaj zaczerpnięte z wiadomości zdobytych przez inne nauki geograficzne. Owe pojęcie po raz pierwszy wprowadził grecki geograf, żyjący w na przełomie er, Strabon.
d) Kartografia
Kartografia to po prostu nauka o mapach oraz o metodach tworzenia i korzystania z nich. Polega ona na przedstawieniu za pomocą umownych symboli wszelakich informacji począwszy na ukształtowaniu terenu, a kończywszy na gęstości zaludnienia. Brytyjskie Towarzystwo Kartograficzne podało obowiązującą do dziś jej wytłumaczenie, które brzmi: "to nauka, sztuka i technologia sporządzania map oraz ich badanie jako dokumentów nauki i dzieł sztuki"


7. Geografia a inne nauki

Z racji tego, iż geografia zazwyczaj ma podwójny przedmiot badań uważa się, iż należy ona do nauk przyrodniczych (przede wszystkim geografia fizyczna), ale też i do nauk społeczno-ekonomicznych (g. społeczno-ekonomiczna). Wiele poszczególnych działów geografii ma ścisłe związki z pokrewnymi im gałęziami nauki i wiedzy.
I tak geomorfologa łączy się z geologią i fizyką, klimatologia z fizyką, hydrografia z hydrologią i chemią, glacjologia z fizyką, geografia gleb z gleboznawstwem i biologią. Podobnie jest w przypadku geografii społeczno-ekonomicznej. geografia osadnictwa wiąże się z historią i urbanistyką, geografia ludności z demografią i statystyką.
podział

 

8. Polscy geografowie

Pierwszego systematycznego opisu Polski dokonał znany kronikarz Jan Długosz w dziele „Chorographia Regni Poloniae”. Zawarł on tam informacje o ówczesnych granicach państwa polskiego, opisał klimat, wody, gleby czy rolnictwo.
Niewielu o tym, iż spory wpływ na rozwój geografii w państwie nad Wisłą miał Stanisław Staszic. Był on nie tylko geografem, lecz także działaczem, pisarzem, filozofem czy też księdzem. Jest autorem dzieła „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”. Napisał także wiele opracowań geologicznych.
Wincenty Pol to chyba najbardziej zasłużony polski geograf. Za swój wkład w rozwój tejże nauki został nagrodzony m.in. Orderem Virtuti Militari. Zasłynął głównie z tego, że był pierwszym profesorem geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Objął tam drugą na świecie katedrę geografii, co było osiągnięciem na skalę światową. Trzeba tutaj pamiętać, iż Pol był samoukiem.
Warto wspomnieć również o Wacławie Nałkowskim. Był on nauczycielem geografii i najbardziej znanym reformatorem tego przedmiotu szkolnego. W swoim dorobku ma takie dzieła jak: „Zarys geografii powszechnej, rozumowej” (1887), „Zarys geografii powszechnej, poglądowej” (1895), „Wielki atlas geograficzny” (współautor, 1895–1906), „Ziemia i człowiek. Szkice i studia geograficzne” (1901), „Geografia fizyczna” (1904), „Dookoła Alp” (1904), „Zarys metodyki geografii” (1908).
W XX wieku bardzo duży rozgłos zdobył Eugeniusz Romer. To polski geograf, geopolityk i kartograf. Właśnie w tej ostatniej dziedzinie miał najlepsze osiągnięcia. Został współzałożycielem Książnicy-Atlasu, instytutu kartograficznego. Założył także pierwsze polskie kartograficzne czasopisma: Prace Geograficzne i Polski Przegląd Kartograficzny.
 

Bibliografia:

  • „Historia Geografii Polskiej”, wydawnictwo PWN
  • Podręcznik do geografii klasa 1, wydawnictwo PWN
  • "Zarys Historii Kartografii"; Sirko Mieczysław; Wydawnictwo UMCS; Lublin 1999; strony: 15-75, 113-131; 159-190; 217-282
  • Strony internetowe: wikipedia.pl i Onet.pl
Zdjęcia:
  • Mapa z miasta Ga-Sur, http://www.algosobre.com.br/images/stories/geografia/cartografia_mapa.gif
  • Muzeum Aleksandryjskie, www.egypt.blox.pl
  • Przykładowy portolan, Krause, Johansen—Archivo Iconografico, SA/Orbis
  • Jeden z atlasów Orteliusa
 

Autor opracowania:

Juć Rafał
 

KONTAKT

mgr SŁAWOMIR DMOWSKI
kontakt@norwid24.waw.pl

GEOGRAFIA - LOGO

SZCZEGÓŁY W ZAKŁADCE: KONTAKT

KONSULTACJE

TERMINY WAŻNE OD 10 WRZEŚNIA 2018 r.

DLA UCZNIÓW "NORWIDA"
WTOREK: 15.15-15.40
Miejsce: pracownia geograficzna - sala 211
(fakt udziału należy danego dnia wcześniej zgłosić)

Konsultacje dotyczą:
prac pisemnych - kartkówek, sprawdzianów, testów
(zaliczenia oraz poprawa prac);
konsultacji przedmiotowych z geografii, przyrody i informatyki
oraz pozostałych spraw szkolnych
(w tym wgląd do prac pisemnych)
 
 
 Licznik odwiedzin www.geografia24.eu:   4251224